შავი ხვრელები უამრავ საიდუმლოს მალავენ. შავი ხვრელები თანამედროვე ასტროფიზიკის ერთ-ერთი ყველაზე ექსტრემალური და ამავე დროს ყველაზე ნაკლებად პირდაპირ დაკვირვებადი ობიექტებია. ისინი წარმოიქმნება მასიური ვარსკვლავების გრავიტაციული კოლაფსის შედეგად, როდესაც ბირთვში ბირთვული შერწყმის ენერგია აღარ არის საკმარისი გარე ფენების გრავიტაციის წინააღმდეგობის გასაწევად. შედეგად, მატერია იკუმშება უკიდურესად მცირე მოცულობაში და ქმნის სივრცე-დროის რეგიონს, სადაც გაქცევის სიჩქარე აღემატება სინათლის სიჩქარეს.
ამ სტრუქტურის ცენტრალური კომპონენტია სინგულარობა -თეორიული წერტილი, სადაც სიმკვრივე უსასრულობისკენ მიისწრაფვის და ჩვენი არსებული ფიზიკური კანონები კარგავს მოქმედების საზღვრებს. სინგულარობას გარს აკრავს მოვლენათა ჰორიზონტი -ზღვარი, რომლის გადაკვეთის შემდეგ ინფორმაციის, მათ შორის სინათლის, უკან დაბრუნება შეუძლებელია.
მიუხედავად იმისა, რომ შავი ხვრელი თავად არ ასხივებს სინათლეს, მისი არსებობა მკაფიოდ ვლინდება გარემოზე გავლენით: აკრეციის დისკში (მატერიის მბრუნავ, გაცხელებულ ნაკადში), გრავიტაციულ ლინზირებაში და ახლომდებარე ვარსკვლავების ორბიტების დინამიკაში. სწორედ ამ არაპირდაპირი მტკიცებულებების საშუალებით ხდება მათი შესწავლა.
ახლახან დაფიქსირებული პერიოდული სიგნალი, რომელიც დაახლოებით ყოველ 20 დღეში ერთხელ მეორდება, განსაკუთრებით საინტერესოა. ასეთი რეგულარული „პულსაცია“ შესაძლოა უკავშირდებოდეს აკრეციის დისკში არასტაბილურობებს ან ორობით სისტემას, სადაც შავი ხვრელი და თანამგზავრი ვარსკვლავი ერთმანეთთან გრავიტაციულად ურთიერთქმედებენ. ამ დროს მატერია პერიოდულად „ეცემა“ შავ ხვრელში, რაც იწვევს რენტგენული ან რადიო გამოსხივების გაძლიერებას ციკლურად.
ასეთი პერიოდულობა ასევე შეიძლება მიუთითებდეს უფრო რთულ დინამიკაზე, მაგალითად, დისკის პრეცესიაზე ან მაგნიტური ველების ორგანიზებულ სტრუქტურებზე, რომლებიც მატერიის ნაკადს დროის გარკვეულ შუალედებში აჩქარებენ. ეს მოვლენები მნიშვნელოვანია, რადგან ისინი საშუალებას გვაძლევს შევისწავლოთ არა მხოლოდ შავი ხვრელის მახლობლად არსებული გარემო, არამედ ზოგადად გრავიტაციის ქცევა ექსტრემალურ პირობებში, სადაც ზოგადი ფარდობითობის თეორია და პლაზმის ფიზიკა ერთიანად მოქმედებს.
ეს სიგნალი მოდის ვარსკვლავის ნარჩენებიდან, რომელიც შავმა ხვრელმა გაანადგურა. როდესაც ვარსკვლავი შავ ხვრელს უახლოვდება, ის იშლება და მისი მატერია ძლიერ გრავიტაციულ ველში იწოვება. სწორედ ამ პროცესის შედეგად ჩნდება რიტმული, განმეორებადი პულსაცია.
მეცნიერები ფიქრობენ, რომ ეს „20-დღიანი გულისცემა“ შეიძლება იყოს ერთ-ერთი ყველაზე მკაფიო მტკიცებულება იმ ეფექტებისა, რომლებიც ალბერტ აინშტაინმა ზოგადი ფარდობითობის თეორიაში იწინასწარმეტყველა დაახლოებით 100 წლის წინ.
ეს აღმოჩენა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან გვაძლევს საშუალებას უკეთ გავიგოთ, როგორ იქცევა მატერია უკიდურეს პირობებში – ისეთ გარემოში, სადაც გრავიტაცია იმდენად ძლიერია, რომ დრო და სივრცეც კი დეფორმირდება.
მკვლევრებისთვის ასეთი სიგნალები ახალი ფანჯარაა კოსმოსის ყველაზე ექსტრემალური მოვლენების შესასწავლად – მათ შორის შავი ხვრელების, ვარსკვლავთა ნგრევისა და ენერგიის წარმოუდგენელი პროცესების გასაგებად.
წყარო: https://timesofindia.indiatimes.com/science/scientists-found-a-20-day-heartbeat-in-space-and-it-points-to-einsteins-theory/articleshow/130627877.cms?utm_source=chatgpt.com
ინგლისურიდან თარგმნა ელენე შენგელიამ